ปณิธานใหม่ของมหาวิทยาลัยมหิดล: "ปัญญาของแผ่นดิน"

รศ.ดร.สมศีล ฌานวังศะ ราชบัณฑิต
3 มิถุนายน 2551

 

เพื่อที่จะรู้ซึ้งถึงความหมายของปณิธานใหม่มหาวิทยาลัยมหิดล คือ “ปัญญาของแผ่นดิน” ก่อนอื่นจำเป็นต้องพิจารณาคำหลัก 2 คำที่เกี่ยวข้อง คือ มหิดล อันเป็นชื่อของมหาวิทยาลัย และ ปัญญา หรือ wisdom ตามคติพระพุทธศาสนา

ความหมายของ มหิดล

คำว่า มหิดล เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต จาก มหี “แผ่นดิน” + ตล “พื้น, ชั้น” มหิดล จึงแปลได้ว่า “พื้นแผ่นดิน” คำอื่นๆ ในภาษาไทยที่มีโครงสร้างคำและความหมายในลักษณะ เดียวกันก็ได้แก่ พสุธาดล, ภูวดล และ เมทนีดล (จาก วสุธา + ตล, ภุว + ตล และ เมทนี + ตล ตามลำดับ) คำชุดนี้ ซึ่งมีปรากฏในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ล้วนแปลได้ ว่า “พื้นแผ่นดิน, พื้นโลก”

นอกจากพจนานุกรมไทยแล้ว ความหมายของ มหีตล จะกระจ่างขึ้นโดยอาศัยแหล่งอ้างอิง ดังต่อไปน

The Pali Text Society’s Pali-English Dictionary ของ Rhys Davids ให้ความหมายของ มหี ว่า “โลก” และ มหีตล “พื้น (โลก)”

The Practical Sanskrit-English Dictionary ของ Apte ให้ความหมายของ มหีตล ว่า “พื้นผิวโลก”

ในทำนองเดียวกัน A Sanskrit-English Dictionary ของ Monier-Williams ให้ความหมาย ของ มหี, ตล และ มหีตล ดังน

มหี “ ‘โลกใหญ่’ โลก (ในภาษายุคหลัง หมายถึง พื้นแผ่นดิน, พื้นดิน, แผ่นดิน, ประเทศ ...” ด้วย)

ตล “พื้นผิว, ชั้น, หลังคาแบน (ของบ้าน) ...”

มหีตล “พื้นผิวโลก, พื้นแผ่นดิน, พื้นดิน”

ท้ายที่สุด A Practical Sanskrit Dictionary ของ Macdonell ให้ความหมายของ มหี ว่า “โลก, พื้นแผ่นดิน, พื้นดิน, แผ่นดิน, ประเทศ, อาณาจักร ...” และให้ความหมายของ ตล ว่า “พื้นผิว, ระนาบ; ... -ตล ที่ลงท้ายคำสมาส มักไม่ต้องแปล”

จากข้อมูลข้างต้นนี้ พอจะสรุปได้ว่า

มหีตล (มหี + ตล) ในบาลีและสันสกฤต แปลตามรูปศัพท์ได้ว่า “พื้นผิวโลก, พื้นแผ่นดิน” แต่เนื่องจาก ตล ที่อยู่ท้ายสมาส มักไม่สื่อความเพิ่ม คำว่า มหีตล (แผลงเป็น มหิตล และ มหิดล ใน ภาษาไทย) จึงมีความหมายเพียงว่า “โลก, พื้นแผ่นดิน, พื้นดิน” และใช้ในความหมายว่า “แผ่นดิน, ประเทศ, อาณาจักร” ด้วย

ปัญญา หรือ wisdom ตามคติพระพุทธศาสนา

เนื่องจากมีการให้คุณค่าอย่างมากแก่สารสนเทศ ในยุคเทคโนโลยีสารสนเทศปัจจุบัน จึง น่าจะจำแนกข้อแตกต่างสามเส้าของ ข้อมูล, สารสนเทศ และ ความรู

ข้อมูล (data) หมายถึง กลุ่มข้อเท็จจริงและตัวเลขโดยเอกเทศ ซึ่งจะถือว่ามีคุณค่าก็เมื่อเป็น ข้อมูลดิบ เพื่อนำไปประมวลผลให้กลายเป็นสารสนเทศ

สารสนเทศ (information) หมายถึง กลุ่มข้อมูลดิบที่ผ่านการประมวลผล ที่เมื่อตีความหมาย แล้วพร้อมที่จะนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์บางอย่าง

ความรู้ (knowledge) หมายถึง ความรู้ความเข้าใจในกลุ่มสารสนเทศที่ผ่านการจัดให้เข้า ระบบ เพื่อนำไปใช้ในกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง

เมื่อมองจากแง่มุมของพระพุทธศาสนา ก็เห็นได้ชัดว่ามีเหตุผลเพียงพอที่จะก้าวต่อจาก ลำดับต่อเนื่องของ ข้อมูล–สารสนเทศ–ความรู้ ขึ้นไปอีกขั้นหนึ่ง กล่าวคือ สิ่งที่อยู่เหนือกว่าสามสิ่ง นี้ก็คือ ปัญญา หรือ wisdom ตามคติพระพุทธศาสนา นั่นเอง

กล่าวโดยย่นย่อ การก้าวตามลำดับขั้นจากข้อมูลสู่ปัญญาอาจแสดงให้เห็นด้วยแผนภูมิดังนี

ในหนังสือ การศึกษาเพื่ออารยธรรมที่ยั่งยืน ของพระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต) ได้ พูดถึงความสัมพันธ์ระหว่าง “ปัญญา” กับ “ความรู้” ดังน

“โดยสรุป ปัญญา 2 ด้านที่สำคัญยิ่ง คือ ปัญญาที่เข้าถึงความจริงแห่งธรรมดาของ ธรรมชาติ และปัญญาที่สามารถใช้ความรู้นั้นจัดตั้งวางระบบแบบแผนจัดดำเนินการให้ชีวิตและ สังคมมนุษย์ได้ประโยชน์สูงสุดจากความจริงนั้น”

ในอีกด้านหนึ่ง เนื่องจาก “ความรู้” ซึ่งเป็นแนวคิดที่มีหลากแง่หลายมุม อาจแตกต่างกันได้ หลายชนิดหลายระดับ จึงเป็นเรื่องสำคัญที่จะเน้นแง่พลวัตของ “ปัญญา” ในฐานะการรู้การเข้าใจ มิใช่เพียงแค่ความรู้ในฐานะที่เป็นสมบัติหรือผลบั้นปลาย เมื่อมองในแง่นี้ ปัญญา ซึ่งหมายถึง “ความสามารถระดับสูงทั้งมวลแห่งการรู้” จึงเป็นหลักประกันที่จะทำให้มนุษย์เข้าถึงความรู้ทุก ระดับ ตั้งแต่ความรู้ขั้นธรรมดาสามัญในชีวิตประจำวัน ตลอดไปจนถึงขั้นสูงสุด เรียกว่า สัมโพธิ “ความรู้แจ้ง” คือความหยั่งรู้ในสัจธรรมของชีวิตซึ่งนำไปสู่ความพ้นทุกข์ในที่สุด “ปัญญา” จึงเป็น แนวคิดที่สำคัญยิ่งตามหลักคำสอนพระพุทธศาสนา เป็นขั้นสูงสุดใน “ไตรสิกขา” (ต่อจาก ศีล และ สมาธิ) ฉะนั้น การมีคำว่า “ปัญญา” เป็นส่วนหนึ่งของปณิธานสถาบันอุดมศึกษาจึงมีเหตุผลอัน สมควรแล้ว

ความเหมาะสมของปณิธานใหม่ของมหาวิทยาลัย

อาจมีข้อกังขาเกิดขึ้นถึงความเหมาะสมของปณิธานใหม่ของมหาวิทยาลัยมหิดลที่ใช้ว่า “ปัญญาของแผ่นดิน” ซึ่งเห็นได้ชัดว่าคิดสร้างขึ้นมาจากความหมายของคำว่า มหิดล อันเป็นพระ นามของสมเด็จพระบรมราชชนก แต่ครั้นเมื่อวิเคราะห์ให้ลึกลงไป ก็เห็นได้ชัดว่าปณิธานของ มหาวิทยาลัยมีความสำคัญมากเช่นกัน ในแง่ที่แสดงถึงความมุ่งมั่นที่จะบรรลุจุดหมายในการบริหาร การศึกษาของมหาวิทยาลัย ในเมื่อนามมหาวิทยาลัยได้รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระ เจ้าอยู่หัว การที่มีปณิธานอันสอดคล้องกับนามมหาวิทยาลัย ก็ต้องถือว่าเป็นการเชิดชูพระเกียรติยศ แห่งสมเด็จพระราชบิดาให้ภิญโญยิ่งขึ้นไปอีก

กล่าวโดยสรุป วลีว่า “ปัญญาของแผ่นดิน” จึงเหมาะสมที่จะเป็นปณิธานใหม่ของ มหาวิทยาลัยมหิดลโดยแท้

หนังสืออ้างอิง

 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.

 

ปยุตฺโต, ป. อ. (พระพรหมคุณาภรณ์). 2539. การศึกษาเพื่ออารยธรรมที่ยั่งยืน. กรุงเทพฯ.

 

Apte, Vaman Shivram. 1965. The Practical Sanskrit-English Dictionary. 3rd ed. Delhi:
Motilal Banarsidass.

 

Davids, T. W. Rhys. 1921–1925 [1966]. The Pali Text Society’s Pali-English Dictionary.
London: Luzac & Company, Ltd.

 

Macdonnell, Arthur Anthony. 1958. A Practical Sanskrit Dictionary. London: Oxford
University Press.

 

Monier-Williams, Monier. 1899 [1964]. A Sanskrit-English Dictionary. Oxford:
Oxford University Press.

 

Payutto, P. A. (Phra Brahmabunabhorn). Education for Sustainable Civilization [in Thai].

 

The Royal Institute’s Dictionary B.E. 1999 [in Thai]. Bangkok:
The Royal Institute of Thailand.

 

Stair, Ralph M. and George W. Reynolds. Principles of Information Systems. 4th ed.
Cambridge: Course Technology.